سنگ کلیه (Nephrolithiasis) - علل، علائم و درمان‌های گیاهی

سنگ کلیه یکی از شایع‌ترین و دردناک‌ترین اختلالات دستگاه ادراری است که میلیون‌ها نفر را در سراسر جهان تحت تأثیر قرار می‌دهد. این مقاله مروری کامل بر ماهیت سنگ کلیه، عوامل ایجادکننده آن، علائم هشداردهنده و روش‌های مدیریت و درمان، به ویژه با رویکرد داروهای گیاهی، ارائه می‌دهد.

۱. سنگ کلیه چیست؟

سنگ کلیه توده‌های سختی هستند که از مواد معدنی و نمک‌هایی که در ادرار وجود دارند تشکیل می‌شوند. وقتی غلظت این مواد در ادرار به حدی بالا می‌رود که کریستال‌ها به هم چسبیده و رسوب می‌کنند، سنگ شکل می‌گیرد. این سنگ‌ها می‌توانند در هر نقطه‌ای از مسیر کلیه تا مثانه حرکت کنند، اما اغلب در کلیه‌ها شروع به رشد می‌کنند.

انواع اصلی سنگ کلیه

سنگ‌ها بر اساس ترکیب شیمیایی‌شان دسته‌بندی می‌شوند که هر کدام رویکرد درمانی متفاوتی دارند:

1. سنگ‌های کلسیم اگزالات (Calcium Oxalate): شایع‌ترین نوع (حدود ۸۰٪ موارد). اغلب به دلیل مصرف زیاد اگزالات، نمک یا پروتئین حیوانی و کم‌آبی بدن ایجاد می‌شوند.
2. سنگ‌های استروویت (Struvite): معمولاً در اثر عفونت‌های مزمن دستگاه ادراری (UTI) ایجاد شده و به “سنگ‌های عفونی” نیز معروفند.
3. سنگ‌های اسید اوریک (Uric Acid): مرتبط با رژیم غذایی پر پروتئین، نقرس یا کم‌آبی شدید هستند.
4. سنگ‌های سیستین (Cystine): نادرترین نوع بوده و معمولاً ناشی از یک اختلال ژنتیکی نادر به نام سیستینوریا است.

۲. علل اصلی ایجاد سنگ کلیه

فرایند تشکیل سنگ کلیه پیچیده است، اما دلایل اصلی آن به تعادل مواد دفعی در ادرار برمی‌گردد.

عوامل خطر اصلی:

• کم‌آبی بدن (Dehydration): مهم‌ترین عامل. ادرار غلیظ محیط مناسبی برای تشکیل کریستال‌ها فراهم می‌کند.
• رژیم غذایی نامناسب:
• مصرف زیاد سدیم (نمک)، پروتئین حیوانی (گوشت قرمز) و شکر.
• مصرف بیش از حد غذاهای غنی از اگزالات (مانند اسفناج، ریواس، شکلات، مغزها).
• سابقه خانوادگی و ژنتیک: اگر در خانواده سابقه سنگ کلیه وجود داشته باشد، ریسک افزایش می‌یابد.
• مشکلات پزشکی: برخی بیماری‌ها مانند هایپرپاراتیروئیدیسم (پرکاری غده پاراتیروئید)، نقرس، بیماری التهابی روده (IBD) و چاقی می‌توانند خطر را افزایش دهند.
• داروها: برخی داروها، مانند برخی دیورتیک‌ها (ادرارآورها) یا مکمل‌های ویتامین D بیش از حد، می‌توانند نقش داشته باشند.

۳. علائم بیماری سنگ کلیه

سنگ‌های کوچک ممکن است بدون علامت و تنها هنگام دفع از بدن عبور کنند. اما هنگامی که سنگ‌ها مسیر عبور خود را مسدود می‌کنند یا حرکت می‌کنند، علائم شدید و مشخصی ظاهر می‌شوند:

1. درد شدید و کولیکی (Renal Colic): این درد، که اغلب به عنوان یکی از شدیدترین دردهای غیرمرتبط با زایمان توصیف می‌شود، به صورت حمله‌ای و موجی در پهلوها، زیر دنده‌ها، و سپس به سمت شکم و کشاله ران احساس می‌شود.
2. هماچوری (وجود خون در ادرار): ادرار ممکن است صورتی، قرمز یا قهوه‌ای به نظر برسد، یا خونریزی میکروسکوپی باشد که فقط در آزمایش دیده می‌شود.
3. تغییر در عادات ادرار: نیاز مکرر به ادرار کردن، احساس سوزش هنگام ادرار (دیس‌اوری)، یا احساس تخلیه نشدن کامل مثانه.
4. تهوع و استفراغ: به دلیل درد شدید و ارتباط بین عصب‌های کلیه و دستگاه گوارش.
5. تب و لرز: این علائم معمولاً نشان‌دهنده عفونت در دستگاه ادراری است که به دلیل انسداد سنگ رخ داده و یک اورژانس پزشکی محسوب می‌شود.

۴. درمان سنگ کلیه

درمان به اندازه، نوع و محل سنگ بستگی دارد.

درمان‌های پزشکی رایج:

• انتظار و مدیریت درد: برای سنگ‌های کوچک (زیر ۵ میلی‌متر)، مصرف مایعات فراوان و داروهای مسکن برای عبور طبیعی سنگ توصیه می‌شود.
• شکستن سنگ (ESWL): استفاده از امواج ضربه‌ای برون‌اندامی برای خرد کردن سنگ‌ها به قطعات کوچک‌تر.
• یورتروسکوپی: استفاده از ابزار تلسکوپی کوچک وارد شده از طریق مجرای ادرار برای برداشتن یا خرد کردن سنگ.
• جراحی از راه پوست (PCNL): برای سنگ‌های بسیار بزرگ که از طریق روش‌های دیگر قابل خروج نیستند.

۵. داروهای گیاهی مفید در مدیریت سنگ کلیه

در کنار درمان‌های پزشکی، بسیاری از گیاهان دارویی می‌توانند به پیشگیری از تشکیل سنگ، کمک به دفع سنگ‌های کوچک‌تر، و کاهش درد کمک کنند. توجه: استفاده از این گیاهان باید با آگاهی پزشک باشد، به ویژه اگر بیمار داروهای خاصی مصرف می‌کند یا سنگ بزرگ دارد.

توصیه‌های عمومی برای پیشگیری

مهم‌ترین جنبه مدیریت سنگ کلیه، پیشگیری از عود است که بر دو اصل استوار است:

1. هیدراتاسیون (نوشیدن آب فراوان): هدف باید تولید حداقل ۲ تا ۲.۵ لیتر ادرار شفاف در روز باشد.
2. اصلاح رژیم غذایی: کاهش مصرف نمک، پروتئین حیوانی و مواد غذایی پر از اگزالات (بسته به نوع سنگ).